Alienacja jako stan umysłu dziecka

Budowanie relacji z odrzuconym rodzicem w oparciu o uczucia, do których się wraca i dostrojenie interwencji do tego, co przeżywa dziecko jest podstawą pracy terapeutycznej dziecka i rodzica.

Poruszane tematy

Dotyczy ZAGADNIEŃ

Autor

Agata Jarzyna

Komitet Ochrony Praw Dziecka
Alienacja Jako Stan Umysłu Dziecka

Według brytyjskich psychoterapeutów z Family Separation Clinic alienacja jest stanem umysłu  dziecka. Budowanie relacji i bliskości z odrzuconym rodzicem w oparciu o uczucia, do których się  wraca i dostrojenie interwencji do tego, co przeżywa dziecko jest podstawą pracy terapeutycznej  dziecka i rodzica.

Pandemia koronawirusa a zjawisko alienacji rodzicielskiej

Sytuacja izolacji związana z pandemią koronawirusa jest trudna dla nas wszystkich, a szczególnie  dla najmłodszych. Dzieci nie chodzą do przedszkoli i szkół, nie spotykają się z kolegami, dalszą  rodziną, do tego dochodzą ograniczenia związane z przebywaniem na świeżym powietrzu i  możliwościami rozładowania energii. Czas pandemii i izolacji pozwala nam na lepsze zrozumienie  mechanizmów, które występują u dzieci będących w sytuacjach alienacji rodzicielskiej, ponieważ  teraz wszyscy doświadczamy alienacji społecznej. Pewne aspekty tej sytuacji mogą być podobne  do tego, co przeżywa dziecko w procesie alienacji rodzicielskiej, np. brak sprawczości i wpływu na  sytuację, konieczność dostosowania się i podporządkowania, ktoś inny za nas myśli i podejmuje  decyzje, z którymi często się nie zgadzamy. Dlatego tak ważne jest, aby w tym szczególnym okresie  zapewnić dzieciom bezpieczne warunki w domu i nie wykorzystywać tej sytuacji do zablokowania  możliwości kontaktu z drugim rodzicem. Rozstanie rodziców jest sytuacją niezwykle obciążającą  emocjonalnie dziecko, a po stronie dorosłych leży odpowiedzialność za to, aby ta sytuacja nie  oznaczała dla dziecka rozpadu rodziny i zapewnienie mu możliwie najlepszych warunków dalszego  rozwoju. Dziecko nie może stać się ofiarą w walce prowadzonej przez dorosłych, którzy są  odpowiedzialni za jego teraźniejszość i przyszłość.

Czym jest alienacja rodzicielska?

Alienacja rodzicielska, według Douglas Darnall to zespół świadomych bądź nieświadomych  zachowań wywołujących zaburzenia w relacji pomiędzy dzieckiem a drugim rodzicem na skutek  niewłaściwych postaw jednego lub obojga głównych opiekunów w sytuacji rozchodzenia się  rodziców. Alienacja rodzicielska, poza ograniczeniem fizycznego kontaktu z rodzicem, powoduje  też wiele szkodliwych oddziaływań na psychikę dziecka, rodzic ucieka się do manipulacji uczuciami  dziecka, szantażu emocjonalnego, dyskredytuje drugiego rodzica, przekonuje dziecko o braku  miłości i zainteresowania z jego strony, a jednocześnie bardzo często stawia je w roli własnego  przyjaciela i powiernika, przekazując mu informacje, których adresatem być nie powinno.

Rozdarcie i rozszczepienie w sytuacji alienacji obecne w przeżyciach dziecka

W podejściu proponowanym przez brytyjskich badaczy i terapeutów widoczna jest perspektywa  psychologiczna dziecka, która pokazuje złożoność relacji i reakcji psychologicznych dziecka na  sytuację, z którą nie może się pogodzić. Istotą alienacji według praktyków i badaczy z Family  Separation Clinic, Karen i Nickiem Woodall, jest utworzenie w umyśle dziecka dwóch światów –  dobrego i złego. Pierwszy jest światem rodzica preferowanego – całkowicie dobry i idealizowany.  Drugi to świat rodzica alienowanego i jest to świat zły. 

Zjawisko to oparte jest na psychologicznym mechanizmie obronnym, zwanym rozszczepieniem,  które zostało opisane w teoriach psychoanalitycznych i psychologii psychodynamicznej, polega  ono na czarno-białej, wewnętrznej reprezentacji obiektów, opisywanej jako niezintegrowany  podział na aspekty dobre i złe, przy braku umiejętności jednoczesnego doświadczania obu stron  jako jednej, spójnej całości. 

Koncept rozszczepienia został rozwinięty przez Rolanda Fairbairna w nurcie teorii relacji z  obiektem. Zaczyna się jako nieumiejętność niemowlęcia do łączenia zaspokajających jego potrzeby  aspektów zachowania rodziców (postrzeganych jako dobre) oraz niesatysfakcjonujących aspektów  zachowania (postrzeganych jako złe) w spójną charakterystykę jednostki, co prowadzi do  reprezentacji aspektów pozytywnych i negatywnych jako odrębnych.

To właśnie rozdzielenie i rozdarcie, które występuje w umyśle dziecka, projektowane jest na świat  zewnętrzny. Ten koncept rozumienia zjawisk, które są obecne w sytuacji, gdy dziecko bez  uzasadnionych powodów odrzuca jednego z rodziców, pogłębia model alienacji rodzicielskiej  opisywany przez badaczy z USA, który wydaje się dość wąski i nie wnika głębiej w dynamikę relacji  i przeżyć psychologicznych dziecka.

Psychologiczne ujęcie alienacji w oparciu o charakter więzi i relacji z rodzicami

W praktyce rzadko patrzymy na alienację rodzicielską od strony głębi psychologicznej i charakteru relacji, bardziej skupiamy się na sygnałach i objawach alienacji oraz strategiach alienacyjnych, które  są dobrze opisane w literaturze. 

Rozdarcie psychologiczne i rozdzielenie, dynamika tych mechanizmów, ich głębokość oraz kontekst i wpływ otoczenia są przedmiotem zainteresowania terapeutów brytyjskich. Ten sposób  patrzenia na alienację daje szansę na interwencję terapeutyczną, która jest oparta na badaniu i  rozumieniu doświadczeń dziecka z obojgiem rodziców po to, by pomóc mu w sposób jak najmniej  zakłócony rozdarciem i rozszczepieniem doświadczać swoje dzieciństwo.

Gdy patrzymy na psychikę dziecka w sytuacji wyobcowania, to według badaczy brytyjskich jest w  niej kilka części. Część defensywna, obronna, która próbuje poradzić sobie z bardzo trudną  sytuacją jest tym obszarem, do którego próbujemy dotrzeć. Szanując i rozumiejąc reakcje dziecka,  nie skupiamy się tylko na zachowaniach i tym, co dziecko robi i mówi, tylko wnikamy głębiej w  istotę tego rozdarcia – mówi Nick Woodall.

Rozdarcie ego jest mechanizmem obronnym, który tak naprawdę w sytuacji alienacji jest zdrową  reakcją dziecka na niezdrową sytuację. Według psychoanalizy rozszczepienie ego, to pierwotny  mechanizm obronny występujący często również u dorosłych ludzi, zwłaszcza w stanie silnych  emocji1. Mechanizmy obronne pomagają nam radzić sobie z wewnętrznymi konfliktami w celu  ochrony osobowości (ego), zmniejszają poczucie lęku, frustracji i poczucie winy. Na ogół są one  nawykowe i nieuświadomione.

Dziecko nie jest świadome, że doświadcza stanu rozszczepienia i rozdarcia. Ważne jest więc  zbudowanie ścieżki dotarcia do tej zdrowej części, która reaguje właśnie tym rozszczepieniem.  Utrzymanie tej pozycji, która widzi i uznaje to rozdarcie, jest kluczem do budowania zdrowej i   bezpiecznej przestrzeni, w jakiej dziecko może ujawnić swoją świadomość ukształtowaną przez  rodzica, który ma na niego wpływ. W tworzeniu przestrzeni do zabawy z rodzicem odrzuconym  terapeuci brytyjscy nie koncentrują uwagi na tym, jak dziecko się bawi, co mówi i co robi, czyli na  strategiach odrzucających rodzica, ale na tym, co dziecko czuło w przeszłości. Omawiają to z  dzieckiem w retrospekcji i odtworzeniu.

Następnym etapem jest pozwolenie dziecku na bycie w tej ochronnej przestrzeni w dwóch  pozycjach – to pozwala mu zbudować w sposób mentalny obraz tych dwóch ról i światów. Celem  pracy nie jest spędzanie jak najwięcej czasu z rodzicem odrzuconym po to, by dziecko powiedziało  tak, zgodziło się na odbudowywanie relacji z tym rodzicem. Ono może być zupełnie w innym  miejscu i naciskanie może tylko zwiększyć obronę i pozycję defensywną dziecka. Rolą terapeuty  jest trzymanie rozdarcia ego i wzięcie odpowiedzialności za tę część ochronną, w której dziecko  często mówi „nie” w tej warstwie słownej i dla wszystkich widocznej, ale pozawerbalnie pokazuje,  że domaga się czułości i zrozumienia. Ważna jest tutaj cierpliwość i tempo wprowadzanych zmian  i interwencji.

Program pracy terapeutycznej z dzieckiem i rodzicami opiera się na koncepcjach psychologicznych  wywodzących się z teorii więzi Winnicota i relacji z obiektem Melanii Klein. Do realizacji tych  działań potrzebne są bardzo jasne ramy sądowo-prawne. Według psychoterapeutów brytyjskich  alienacja rzadko kiedy związana jest z konfliktem rodzicielskim. Tak naprawdę jest zdrową reakcją  dziecka na niezdrową dynamikę relacji pomiędzy rodzicami. To, co pomaga i sprzyja temu, by  praca terapeutyczna zakończyła się sukcesem, to sądowe uregulowanie tej sprawy i połączenie jej  z działaniami psychologiczno-terapeutycznymi.

Dotarcie do sedna problemu i zgłębianie istoty relacji jest podstawą interwencji terapeutycznych.  Ponieważ rodzice niechętnie współpracują, w tych sytuacjach pomocny jest sąd, który może  zaangażować rodzica w proces terapii po wcześniejszej analizie i ocenie sytuacji przez terapeutów.

Praca terapeutyczna w tych sytuacjach jest trudna i skomplikowana. Często jeden z rodziców – ten  odrzucony – chce terapii i jest chętny do pracy, wręcz się jej domaga. Drugi rodzic pragnie wykazać,  że dziecko nie chce kontaktu i że ich postawa jest szczera i wypływa z potrzeb dziecka. A pomiędzy  rodzicami jest rozdarte dziecko. Dynamika tego, co dzieje się pomiędzy rodzicami powiązana jest  z siłą i kontrolą. To nie jest codzienna, zwykła terapia – mówią terapeuci Karen i Nick Woodall –  „to jest jak granie w szachy 3D, często bardzo skutecznie ułożone i rozegrane”.

Dziecko ma możliwość zintegrowania tych rozdartych części umysłu tylko wtedy, gdy uda się  uwolnić przepływ zdrowych doświadczeń od dziecka do odrzuconego rodzica i w drugą stronę –  od rodzica do dziecka. Bardzo ważna jest w tej sytuacji praca z rodzicem odrzuconym, który staje  się współterapeutą dla dziecka. Potrzebna jest także interwencja terapeutyczna, która przywróci  zdrowie odrzuconemu rodzicowi.

Dzieci, które doznają alienacji, nie chcą nawiązać kontaktu wzrokowego nie tylko z rodzicem  odrzuconym, ale także z innymi osobami. Rodzic odrzucony również patrzy w dół, a wszystkie  teorie przywiązania mówią o tym, że przywiązanie rodzi się poprzez spojrzenie i kontakt wzrokowy  z obiektem. Dlatego bardzo ważne jest, by te spojrzenia dziecka i rodzica spotkały się, by rodzic  potrafił złapać to spojrzenie dziecka i na nie odpowiedzieć.

Sytuacja rodzica alienującego jest inna. Często nie chce współpracować (jedynie w pewnych  sytuacjach) i do końca walczy o kontrolę nad dzieckiem. W momencie, gdy czuje, że traci kontrolę,  traci też zainteresowanie dzieckiem. Potrzebny jest więc pozytywny obraz drugiego rodzica po to,  by dziecko nie pozostało z rozdarciem i energią, która jest użytkowana na podtrzymywanie tego  rozszczepienia i została skierowana gdzie indziej. Kluczowe jest więc integrowanie w umyśle  dziecka rozszczepionych części, które uległy rozdzieleniu.

Praca terapeutyczna zaczyna się od dziecka pod warunkiem, że jest ono w stanie zintegrować  rozszczepione części umysłu przy pomocy rodzica i terapeuty. Przytaczając słowa Nicka i Karen  Woodall: „nie mówimy, że uleczenie dziecka uleczy rodziców, ale ta integracja w umyśle dziecka  to jest cel terapeutyczny, który pozwala mu później przyjąć opiekę przychodzącą od obojga  rodziców”.

Dynamika relacji w oparciu o analizę mechanizmów psychologicznych

W procesie alienacji rodzice nie widzą realnie swojego dziecka i jego potrzeb, projektując własne  potrzeby (zazwyczaj sfrustrowane) na dziecko. Działa tu wówczas mechanizm projekcji.

Rodzice nie widzą również wzajemnie własnych potrzeb i wprojektowują w drugiego rodzica  własne aspekty czy tendencje psychiczne, bo nie chcą zobaczyć na przykład swojej wrogości,  agresji czy odwetowości oraz przypisują te tendencje drugiemu rodzicowi, nie chcąc ich widzieć w  sobie i mieć z nimi kontaktu – mechanizm identyfikacji projekcyjnej.

Wobec postępującej alienacji zmienia się obraz dziecka w umyśle każdego z rodziców, a także  obraz każdego z rodziców w umyśle dziecka, a w efekcie relacja w trójkącie: rodzic 1 – rodzic 2 –  dziecko.

W kontekście procesu alienacji rodzic może być zlany z dzieckiem oraz nie odróżniać własnych  granic psychicznych i fizycznych od granic fizycznych i psychicznych swojego dziecka, co może  objawiać się na przykład nadopiekuńczością rodzica wobec dziecka i traktowaniem go jako  młodszego niż jest metrykalnie w rzeczywistości – mechanizm fuzji. 

Według terapeutów brytyjskich jest wielu rodziców, którzy walczą, a ich dzieci nigdy nie  doświadczały alienacji. A więc połączenie alienacji z poważnym konfliktem to mit. Skonfliktowani  rodzice mogą nigdy nie uzdrowić swojej relacji i nie zmienić się, ale uleczenie rozdarcia dziecka  polega na zbudowaniu struktury ochrony, która zagwarantuje, że rodzic alienujący nigdy nie  przejmie całkowitej opieki nad dzieckiem. Alienacja jest stanem umysłu dziecka! Jego przeżyciem  psychicznym. Rozumienie tych mechanizmów ułatwi rodzicom, specjalistom i terapeutom  zrozumienie dynamiki relacji i tego, co dzieje się z psychiką dziecka po to, by pomóc mu w  doświadczaniu dzieciństwa z obojgiem rodziców w sposób jak najmniej zakłócony rozdarciem i  rozszczepieniem.

W jednym z najnowszych materiałów opublikowanych przez Karen Woodall na  stronie: https://karenwoodall.blog/ możemy przeczytać, że specyfiką alienacji nie jest duży  konflikt, a desperackie próby podejmowane przez odrzucanego rodzica dotarcia do własnego  dziecka. Z konfliktem pomiędzy rodzicami ma to niewiele wspólnego. Chodzi raczej o zaburzenie  stresu pourazowego, którego doświadcza odrzucony rodzic, szukając ustawicznie odpowiedzi na  pytanie „dlaczego dziecko ‚odeszło’ od niego”. Istotą zjawiska jest działanie jednego rodzica i  odpowiedź na to działanie drugiego rodzica. W rodzinach, gdzie rozpoczyna się proces alienacji,  widać wzór powtarzających się zachowań. Odrzucony rodzic nie jest odpowiedzialny za te  zachowania, a jest do nich zmuszony przez sytuację, w jakiej się znajduje.  Badania Karen Woodall mówią o tym, że w rodzinach, gdzie ma miejsce alienacja, występuje  określona dynamika relacji w rodzinie, która sprzyja temu, że dziecko jest podatne na proces  alienacji. Ta dynamika jest widoczna już przed rozstaniem rodziców.

Terapeuci brytyjscy uważają, że nie można zapobiec alienacji. Dlatego ważna jest ochrona dziecka  w sytuacji konfliktu i rozstania rodziców oraz odpowiednie działanie. Pomocny jest tu model  terapeutyczny wywodzący się z podejścia psychoanalitycznego opisany powyżej.

Dzieci utrzymują rozszczepiony stan umysłu nawet jak powracają pod opiekę rodzica, od którego  byli alienowani. Dlatego praca z rodzicem skupia się głównie na nauce umiejętności  terapeutycznych oraz zrozumienia zachowań dziecka. Takie dzieci prezentują zachowania  podobne do dzieci adopcyjnych lub przebywających w rodzinach zastępczych, czyli zaburzenia  więzi typowe dla dzieci, które doświadczyły zaniedbań i nadużyć. Zauważono, że rodzic, który  alienuje, stosuje nadużywający wzór opieki nad dzieckiem, uważając to za normę. Dochodzi  wówczas do zamiany ról – dziecko zmuszane jest do dbania o zaspokajanie potrzeb rodzica  alienującego. Dziecko staje się powiernikiem czy przyjacielem dla rodzica, i nieświadomie wchodzi  w proces odwrócenia ról oraz ulega parentyfikacji. Staje się małym dorosłym.

Wzór relacji, jaki tu występuje, to nie miłość, a rodzaj „przyduszania” psychologicznego dziecka.  Rodzic, zamiast zajmować się dzieckiem, jest zaabsorbowany swoimi nierozwiązanymi  problemami i nie widzi dziecka. W tej sytuacji umysł dziecka zostaje nasycony nierozwiązanymi  problemami rodzica. To narzucanie dziecku uczuć i doświadczeń, które do niego nie należą,  podejmowane jest w tak zwanym związku międzypsychicznym i tworzy swoistą interakcję między  umysłem rodzica i psychiką wrażliwego dziecka.

Dochodzi do sytuacji, kiedy to dziecko zaprzecza swoim własnym potrzebom. Gdy dziecko wraca  do drugiego opiekuna, tego, który był alienowany, narzuca mu pewne zachowania, których rodzic  nie rozumie, jest zdziwiony i zaskoczony. Dziecko narzuca swoją pozycję w hierarchii, blokuje  opiekę pochodzącą z zewnątrz od rodzica, nie chce jej, ignoruje ją, robi wszystko, by zniechęcić  rodzica do siebie, jest pełne złości, jak nastolatek w wieku dojrzewania. Może także dochodzić do  fizycznych acting out’ów w stosunku do rodzica i rówieśników, niszczenia rzeczy. Takie dzieci  mogą również w ekstremalnej postaci ranić samych siebie, robiąc sobie krzywdę, stosując  samouszkodzenia. Jest to podobne do acting out’ów dzieci, które doznawały nadużycia  seksualnego lub fizycznego. Dlatego tak ważne jest, by rodzic zrozumiał, co dzieje się z jego  dzieckiem. Nauka umiejętności terapeutycznych rodzica polega na uczeniu go jak reagować na  takie zachowania dziecka, jak rozpoznawać i zaspokajać jego specyficzne potrzeby po to, by  dziecko mogło zintegrować rozszczepiony do tej pory stan umysłu. By dziecko zrozumiało, że  rodzic je kocha. 

Dzieci są suwerennymi istotami, które mają prawo żyć własnym życiem, ich uwolnienie od  toksycznej relacji jest najważniejszym zadaniem wszystkich, którzy pracują w tej przestrzeni. Te    dzieci cierpią z powodu przypadkowego uszkodzenia ich umysłu i potrzebują pilnej ochrony.  Ważną częścią tej pracy jest radzenie sobie z podziałem i zaprzeczaniem, że dzieci mogą być  prześladowane przez przeszłość, o której nie mają wiedzy.

Artykuł powstał na podstawie tekstów i podcastu zamieszczonego na  stronie https://karenwoodall.blog/ przez Karen Woodall.

  1. Meeting the Needs of Alienated Children Podcast No 2.
  2. The Gap Between Theory and Practice: The Child’s Perspective of Parental Alienation

* * *

Agata Jarzyna – psycholożka z Komitetu Ochrony Praw Dziecka, który jest liderem projektu  „Standardy pomocy dziecku w sytuacji rozstania rodziców”; www.StandardyRozstania.pl.

Źródło:

www.niebieskalinia.pl/pismo/wydania/dostepne-artykuly/6841-alienacja-jako-  stan-umyslu-dziecka-refleksje-po-spotkaniu-z-karen-i-nickiem-woodall    

Artykuł udostępniony dzięki uprzejmości serwisu www.trudnerelacje.pl

Obraz Tatiana Syrikova z pexels

Przeczytaj także

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn