Rozstanie, alienacja… oczami dziecka. Rozmowa z ekspertem, psycholog Agatą Jarzyną

Gwałtowne odrzucenie przez dziecko jednego z rodziców po rozwodzie lub separacji jest znamienne. Rozwód, czy separacja rodziców jest sytuacją, która powoduje reakcję obronną dziecka.
Rozstanie, alienacja oczami dziecka

Kryzys relacji pomiędzy rodzicami jest zawsze dla dziecka traumatycznym doświadczeniem. Co jednak dzieje się w umyśle dziecka? Jak broni się ono przed lękami związanymi z takim kryzysem? Jakie zachodzą mechanizmy? Czym różni się konflikt lojalności od alienacji rodzicielskiej? O tym wszystkim w rozmowie z polskim ekspertem, psycholog Agatą Jarzyną. Zapraszam — Katarzyna Chrzan.

Katarzyna Chrzan: Witam Panią Pani Agato. Czy mogę prosić Panią o krótkie przedstawienie się naszym Czytelnikom?

Agata Jarzyna: Jestem z zawodu psycholożką, mediatorką i psychoterapeutką. Na co dzień pracuję (od 2004 roku) w KOPD   Komitet Ochrony Praw Dziecka . Wspieram rodziców w sytuacjach kryzysu okołorozwodowego. Prowadzę grupy psychoedukacyjno wsparciowe dla rodziców, mediacje rodzinne i konsultacje wychowawcze.Jestem koordynatorką i współtwórczynią Standardów Pomocy Dziecku w sytuacji rozstania rodziców i Akademii Dobrego Rozstania Akademia Dobrego Rozstania – nowego projektu realizowanego przez KOPD.

KCh: Proszę powiedzieć, czy temat alienacji rodzicielskiej jest w Polsce dla psychologów albo ekspertów zajmujących się zagadnieniami kryzysu rodziny np. biegłych sądowych etc. stosunkowo nowy?

AJ: Temat alienacji, a przede wszystkim zjawiska i mechanizmów jakie się pod tą nazwą kryją, jest obecny od bardzo dawna w pracy zespołu KOPD. Tak naprawdę od początku działalności KOPD, czyli od 1981, zgłaszają się do nas rodzice, bo czują się bezradni wobec sytuacji, w której się znaleźli. Strony walczą, dzieci nie mają kontaktu z drugim rodzicem, czy też są uwikłane w sprawy dorosłych, są na przykład kartą przetargową, albo tracą całkowity kontakt z jednym z rodziców, czy odmawiają spotkań z jednym z rodziców itd. Dzieci i rodzice przeżywają bardzo silne i trudne emocje, sytuacja rozstania rodziców jest przecież nieznośna i napięta do granic możliwości i trudno jest sobie to wszystko poukładać tak, by przejść przez rozwód, czy rozstanie, bez szwanku, albo przynajmniej z jak najmniejszymi ranami.

Dla dzieci to sytuacja, która bardzo często przekracza ich możliwości emocjonalne i poznawcze, może prowadzić do zaburzenia więzi związanej z sytuacją separacji i rozwodu rodziców, bo tak rozumiem i tak nazywam mechanizmy i uwarunkowania psychologiczne, które się kryją pod pojęciem nazwy alienacja rodzicielska.

KCh: Przypomnijmy, w jakich okolicznościach możemy mówić o alienacji rodzicielskiej, a kiedy nie mówimy o takim zjawisku? Czy istnieją jakieś wyraźne przesłanki, granice do rozpoznania tego stanu?

AJ: Gwałtowne odrzucenie przez dziecko jednego z rodziców po rozwodzie lub separacji jest znamienne. Rozwód, czy separacja rodziców jest sytuacją, która powoduje reakcję obronną dziecka w formie mechanizmu obronnego, zwanego psychicznym rozszczepieniem. W moim rozumieniu tego zjawiska zgodnie z tym co przedstawiają badacze i specjaliści w tej dziedzinie z Family Separation Clinic w Londynie, alienację uważam za problem relacyjny, w którym dziecko nieświadomie wykorzystuje dezadaptacyjną obronę rozszczepienia psychicznego w odpowiedzi na dynamikę i kontekst relacyjny, który stał się przerażający i przytłaczający. Przy takim podejściu każdy przypadek ma swoją unikalną dynamikę i bardzo trudno o wyraźne granice i przesłanki. 

Moim zdaniem, dokładnie tak jak to proponują specjaliści z Londynu, ważny jest zróżnicowany proces oceny relacji i dynamiki rodziny, a nie diagnostyczny model oparty na kryteriach i czynnikach w celu określenia obecności lub braku tego, co nazywamy alienacją rodzicielską. Myślę, że w tym celu potrzebny jest właśnie zróżnicowany proces oceny w celu zidentyfikowania konkretnych i szczególnych przyczyn odrzucenia przez dziecko jednego z rodziców, wraz z drogą leczenia, która odpowiada indywidualnym potrzebom rodziny

Bardzo bliskie jest mi podejście, w którym u podstaw rozumienia tego, co potocznie określa się mianem alienacji jest wyobcowanie, przede wszystkim jako wyobcowanie dziecka od siebie w wyniku obronnego rozszczepienia. Bardzo ważne jest, aby patrzeć na dziecko i rozumieć to zjawisko poprzez pryzmat tego, co dzieje się z dzieckiem, poprzez jego przeżycia wewnętrzne, jego stan umysłu.

Cytując słowa Karen i Nick Woodall: Nigdy nie traktujemy dziecka jako przedmiotu sporu rodzicielskiego, ale zawsze jako podmiot jego własnego przeżytego doświadczenia i to właśnie przeżyte doświadczenie dziecka jest sercem pracy. To właśnie przeżyte doświadczenie dziecka jest sercem pracy specjalistów z Londynu proponujących to podejście.

KCh: Po jakich zachowaniach dziecka możemy rozpoznać, że stało się ono ofiarą alienacji rodzicielskiej? Czy do rozpoznania takiego procesu zachodzącego w dziecku potrzebne są jakieś szczególne badania psychologiczne, żeby mieć pewność, iż coś takiego się dzieje?

AJ: Rozdarcie i rozszczepienie w sytuacji alienacji jest obecne w przeżyciach dziecka. W podejściu proponowanym przez brytyjskich badaczy i terapeutów widoczna jest perspektywa psychologiczna dziecka, która pokazuje złożoność relacji i reakcji psychologicznych dziecka na sytuację, z którą nie może się pogodzić. Istotą alienacji według praktyków i badaczy z Family Separation Clinic, Karen i Nickiem Woodall, jest utworzenie w umyśle dziecka dwóch światów – dobrego i złego. Pierwszy jest światem rodzica preferowanego – całkowicie dobry i idealizowany. Drugi to świat rodzica alienowanego i jest to świat zły. 

Zjawisko to oparte jest na psychologicznym mechanizmie obronnym, zwanym rozszczepieniem, które zostało opisane w teoriach psychoanalitycznych i psychologii psychodynamicznej, polega ono na czarno-białej, wewnętrznej reprezentacji obiektów, opisywanej jako niezintegrowany podział na aspekty dobre i złe, przy braku umiejętności jednoczesnego doświadczania obu stron jako jednej, spójnej całości

Koncepcja rozszczepienia został rozwinięty przez Rolanda Fairbairna w nurcie teorii relacji z obiektem. Zaczyna się jako nieumiejętność niemowlęcia do łączenia zaspokajających jego potrzeby aspektów zachowania rodziców (postrzeganych jako dobre) oraz niesatysfakcjonujących aspektów zachowania (postrzeganych jako złe) w spójną charakterystykę jednostki, co prowadzi do reprezentacji aspektów pozytywnych i negatywnych jako odrębnych

KCh: Jak w tym kontekście odróżnić alienację rodzicielską od konfliktu lojalnościowego?

AJ: Ważne jest oczywiście psychologiczne ujęcie alienacji w oparciu o charakter więzi i relacji z rodzicami. W praktyce rzadko patrzymy na alienację rodzicielską od strony głębi psychologicznej i charakteru relacji. Często bardziej skupiamy się na sygnałach i objawach alienacji oraz strategiach alienacyjnych, które są dobrze opisane w literaturze. 

Konflikt lojalności jest opisany jako jeden z objawów i strategii obronnych  dziecka na to co dzieje się pomiędzy rodzicami. Dochodzi do niego wtedy, gdy rodzice w walce między sobą wykorzystują dziecko. Konflikt lojalności pojawia się w sytuacji wrogiego nastawienia do siebie rodziców, gdy dziecko odczuwa napięcie w kontekście swobodnego wyrażania uczuć w stosunku do rodziców. 

Natomiast alienacja i wyobcowanie dziecka jest jego wewnętrznym przeżyciem psychicznym wywołanym mechanizmem obronnym zwanym rozszczepieniem i rozdarciem psychologicznym, który może pojawić się w kontekście rozwodu i separacji rodziców.

Rozdarcie psychologiczne i rozdzielenie, dynamika tych mechanizmów, ich głębokość oraz kontekst i wpływ otoczenia są przedmiotem zainteresowania terapeutów brytyjskich. Ten sposób patrzenia na alienację daje szansę na interwencję terapeutyczną, która jest oparta na badaniu i rozumieniu doświadczeń dziecka z obojgiem rodziców po to, by pomóc mu w sposób jak najmniej zakłócony rozdarciem i rozszczepieniem doświadczać swoje dzieciństwo. 

Gdy patrzymy na psychikę dziecka w sytuacji wyobcowania, to według badaczy brytyjskich, jest w niej kilka części. Część defensywna, obronna, która próbuje poradzić sobie z bardzo trudną sytuacją – to obszar, do którego próbujemy dotrzeć. Szanując i rozumiejąc reakcje dziecka, nie skupiamy się tylko na zachowaniach i na tym, co dziecko robi i mówi, tylko wnikamy głębiej w istotę tego rozdarcia – mówi Nick Woodall. 

Rozdarcie ego jest mechanizmem obronnym, który tak naprawdę w sytuacji alienacji jest zdrową reakcją dziecka na niezdrową sytuację. Według psychoanalizy rozszczepienie ego, to pierwotny mechanizm obronny występujący często również u dorosłych ludzi, zwłaszcza w stanie silnych emocji. Mechanizmy obronne pomagają nam radzić sobie z wewnętrznymi konfliktami w celu ochrony osobowości (ego), zmniejszają poczucie lęku, frustracji i poczucie winy. Na ogół są one nawykowe i nieuświadomione. 

KCh: Bardzo dziękuję za przedstawienie pogłębionej i fachowej perspektywy problemu , za ukazanie optyki dziecka przeżywającego kryzys relacji jego rodziców. Rozumiem, że zaledwie dotknęłyśmy czubka góry lodowej w tym temacie, już dziś więc pozwolę sobie Panią zaprosić do kolejnych rozmów.

AJ: Bardzo dziękuję.

Za udostępnienie artykułu dziękujemy portalowi https://www.salon24.pl

fot.: Pixabay

Przeczytaj także

Ilustracja: Nika Jaworowska-Duchlińska

Niesłyszalny, ale równoprawny głos

Dziecko jest równoprawnym członkiem rodziny. Decyzja rodziców o rozstaniu bezpośrednio je dotyczy. Należy więc z nim o tym rozmawiać. Jeśli nie potrafimy sobie z taką rozmową poradzić, możemy skorzystać z mediacji rodzinnej.

Dowiedz się więcej
Facebook
Twitter
LinkedIn